در حالی که هوش مصنوعی با سرعت به کلاسهای درس سراسر جهان راه مییابد، گوگل دریافته که دشوارترین آموزهها درباره چگونگی مقیاسپذیر شدن این فناوری، نه از سیلیکون ولی، بلکه از مدارس هند نشأت میگیرد.
هند به میدان آزمون مهمی برای هوش مصنوعی آموزشی گوگل بدل شده است؛ آن هم در شرایطی که رقابت با رقبایی همچون OpenAI و مایکروسافت شدت گرفته است. با بیش از یک میلیارد کاربر اینترنت، بنا به گفته کریس فیلیپس، معاون ارشد و مدیرکل آموزش گوگل، این کشور اکنون بالاترین میزان استفاده جهانی از جمنای برای یادگیری را دارد؛ آن هم در سیستم آموزشیای که متأثر از برنامه درسی ایالتی، دخالت فعال دولت و دسترسی غیر یکنواخت به دستگاهها و اینترنت است.
فیلیپس در حاشیه «فوروم هوش مصنوعی برای یادگیری» گوگل که این هفته در دهلی نو برگزار شد صحبت میکرد؛ جایی که با ذینفعان این صنعت، از جمله مدیران مدارس K-12 و مسئولان آموزشی دیدار و گفتوگو کرد تا بازخوردهایی درباره نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در کلاسهای درس گردآوری کند.
وسعت سیستم آموزشی هند اهمیت این کشور بهعنوان یک میدان آزمایشی را نمایان میکند. طبق گزارش اقتصادی دولت هند در سال ۱۴۰۴-۱۴۰۵، سیستم آموزش و پرورش این کشور به حدود ۲۴۷ میلیون دانشآموز، در نزدیک به ۱.۴۷ میلیون مدرسه، با پشتیبانی ۱۰.۱ میلیون معلم خدمات ارائه میدهد. همچنین سیستم آموزش عالی هند نیز از بزرگترینها در جهان است؛ با بیش از ۴۳ میلیون دانشجو ثبتنام شده در سال ۱۴۰۰-۱۴۰۱، که این میزان نسبت به سال ۱۳۹۳-۱۳۹۴ رشدی ۲۶.۵ درصدی داشته است؛ مسئلهای که معرفی ابزارهای هوش مصنوعی در سیستمهایی با چنین گستره و منابع نامتوازن و پراکندهای را به یک چالش تبدیل میکند.
یکی از واضحترین درسهایی که گوگل آموخته این است که هوش مصنوعی در آموزش و پرورش را نمیتوان بهصورت یک محصول واحد و از پیش تعریفشده ارائه کرد. در هند، جایی که تصمیمات مربوط به برنامه درسی در سطح ایالتی اتخاذ میشود و وزارتخانهها نقش فعالی دارند، فیلیپس میگوید گوگل مجبور شده هوش مصنوعی آموزشیاش را بهگونهای طراحی کند که مدارس و مدیران — و نه شرکت — تصمیم بگیرند این فناوری چگونه و کجا بهکار گرفته شود. این رویکرد برای گوگل تغییری محسوب میشود زیرا این شرکت، مانند بسیاری دیگر از شرکتهای سیلیکون ولی، محصولاتش را بهطور سنتی برای بهکارگیری جهانی و یکپارچه تولید میکرده، نه برای انطباق با ترجیحات هر نهاد آموزشی.
او به خبرنگار گفت: «ما محصولی با رویکرد یکسان برای همه ارائه نمیکنیم. این حوزهها بسیار متنوع هستند.»
فراتر از موضوع حکمرانی، همین تنوع موجب شده نگاه گوگل به یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی نیز دگرگون شود. به گفته فیلیپس، این شرکت شاهد پذیرش سریعتر یادگیری چندرسانهای در هند است؛ یعنی ترکیب ویدئو، صوت و تصویر در کنار متن — که بازتابدهنده نیاز به دسترسی به دانشجویان در زبانها، سبکهای یادگیری و سطوح دسترسی گوناگون است، بهویژه در کلاسهایی که محوریت صرف بر آموزش مبتنی بر متن نیست.
حفظ رابطه معلم و دانشآموز
یکی دیگر از تحولات مرتبط، تصمیم گوگل برای طراحی هوش مصنوعی آموزشی بر پایه نقش معلم — نه دانشآموز — بهعنوان نقطه کنترل اصلی است. فیلیپس توضیح میدهد که تمرکز شرکت معطوف به ابزارهایی بوده که به معلمان در برنامهریزی، سنجش و مدیریت کلاس کمک کند، نه ابزارهایی که دانشآموز را مستقیماً هدف میگیرند و نقش معلم را کنار میزنند.
به گفته او: «رابطه میان معلم و دانشآموز حیاتی است. ما اینجا هستیم تا به رشد و شکوفایی آن کمک کنیم، نه اینکه جایگزین آن شویم.»
در بخشهایی از هند، فناوری هوش مصنوعی در آموزش، وارد کلاسهایی شده که پیش از این حتی هر دانشآموز یک دستگاه نداشته یا دسترسی دائمی به اینترنت ممکن نبوده است. فیلیپس بیان میکند گوگل با مدارسی مواجه شده که ابزارها بین چند نفر به اشتراک گذاشته میشود، اتصال اینترنت ناپایدار است یا یادگیری مستقیماً از قلم و کاغذ به ابزارهای هوشمند جهش مییابد.
او میگوید: «دسترسی برای همه اهمیت بسیاری دارد، اما اینکه این دسترسی چگونه و چه زمانی ایجاد شود، کاملاً متفاوت است.» و به محیطهایی اشاره میکند که در آنها اتکا به دستگاههای اشتراکی یا معلممحور معمول است، نه تخصیص یک دستگاه به هر دانشآموز.
در عین حال، گوگل تجربههای اولیه خود در هند را به اجراهایی عملیاتی ترجمه کرده است؛ از جمله آمادگی آزمون JEE Main با کمک جمنای، برنامه آموزشی معلمان در سراسر کشور ویژه ۴۰ هزار مربی مدارس «کندریا ویدیالیا»، و همکاری با نهادهای دولتی در حوزه آموزشهای فنی و آموزش عالی، شامل نخستین دانشگاه ایالتی مبتنی بر هوش مصنوعی هند.
برای گوگل، تجربه هند پیشنمایشی از چالشهایی است که احتمالاً در آینده هنگام ورود گستردهتر هوش مصنوعی به نظامهای آموزش عمومی کشورهای دیگر نیز بروز خواهد کرد. گوگل انتظار دارد مسائلی مانند کنترل، دسترسی و بومیسازی — که اکنون در هند کاملاً محسوس است — بیشازپیش مسیر مقیاسپذیری هوش مصنوعی آموزشی را در جهان تعیین کند.
عبور کاربری هوش مصنوعی از سرگرمی به آموزش
پیشروی گوگل بازتابدهنده تغییری فراگیر در نحوه استفاده کاربران از هوش مصنوعی مولد است. فیلیپس اظهار داشته که تا سال گذشته، کاربرد هوش مصنوعی عمدتاً در حوزه سرگرمی بود؛ اما اکنون آموزش به یکی از رایجترین حوزهها برای کار با این فناوری تبدیل شده است، بهویژه در میان کاربران جوانتر. با گرایش روزافزون دانشآموزان به بهرهگیری از هوش مصنوعی برای مطالعه، آمادگی آزمون و مهارتآموزی، آموزش و پرورش به یک عرصه حیاتی و پراهمیت برای گوگل تبدیل شده است.
سیستم آموزشی پیچیده هند همچنین توجه روزافزون رقبای گوگل را به خود جلب کرده است. OpenAI بهتازگی با تمرکز بر آموزش، حضور مدیریتی محلی خود را تقویت کرده و راگا گپتا، مدیر پیشین منطقه آسیا-اقیانوسیه در کورسرا را بهعنوان مدیر آموزش هند و آسیا-اقیانوسیه منصوب و برنامه Learning Accelerator را در سال گذشته راهاندازی کرد. همزمان، مایکروسافت همکاری خود را با نهادهای آموزشی، دولتی و بازیگران حوزه فناوری آموزشی هند از جمله Physics Wallah گسترش داده تا از یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی و آموزش معلمان پشتیبانی کند و نشان دهد که آموزش در حال تبدیل به عرصه رقابت مهمی میان شرکتهای حوزه هوش مصنوعی شده است تا جایگاه خود را در سیستمهای عمومی آموزش تثبیت کنند.
در همین زمان، تازهترین گزارش اقتصادی هند نیز نسبت به ریسکهای استفاده غیرانتقادی دانشآموزان از هوش مصنوعی هشدار داده است؛ از جمله اتکای بیش از حد به ابزارهای خودکار و تأثیرات بالقوه بر نتایج یادگیری. گزارش با استناد به مطالعات MIT و مایکروسافت اشاره میکند که «وابستگی به هوش مصنوعی برای انجام کارهای خلاقانه و نوشتاری، به فرسایش توان شناختی و کاهش مهارتهای تفکر انتقادی منجر میشود.» این موضوع یادآور آن است که رقابت برای حضور در کلاسهای درس، در حالی جریان دارد که نگرانیها درباره پیامدهای هوش مصنوعی بر خودِ فرآیند یادگیری افزایش یافته است.
اینکه آیا الگوی گوگل در هند به نمونهای برای سایر کشورها برای بکارگیری هوش مصنوعی در آموزش بدل خواهد شد یا نه، همچنان مشخص نیست. اما با گسترش نفوذ هوش مصنوعی مولد در آموزش و پرورش عمومی، چالشهایی که اکنون در هند مشاهده میشود، احتمالاً در سایر کشورها نیز رخ خواهد داد؛ و درسهایی که گوگل در هند میآموزد، برای این صنعت غیرقابل چشمپوشی خواهد بود.
